Tỉnh táo với con số: bốn cách tính đang lưu hành và chỗ chúng đá nhau

Gõ "biển số 68 có tốt không" thì ra vài triệu kết quả, và gần như tất cả đều nói chắc nịch. Vấn đề là chúng không cùng một phép tính. Có ít nhất bốn cách luận số đang lưu hành song song ở Việt Nam, mỗi cách cho một đáp án, và không cách nào có quyền phủ quyết cách kia.

Bài này bày cả bốn ra để bạn biết mình đang đọc cái gì — rồi nói về chỗ con số thật sự có ảnh hưởng đo được.

Bốn cách tính đang lưu hành

• Cộng dồn về một chữ số. Cộng hết các chữ số, cộng tiếp cho tới khi còn một số từ 1 đến 9, rồi tra ý nghĩa của số đó. Đây là lối của nhân số học phương Tây, du nhập gần đây nhưng nay rất phổ biến.
• Chia 80 lấy số dư. Lấy số cần xét chia cho 80, phần dư tra vào bảng 81 con số. Đây là lối cổ hơn, hay dùng cho số nhà và số điện thoại.
• Hài âm. Xét số nghe giống chữ gì: 68 đọc gần "lộc phát", 39 gần "thần tài", 49 và 53 bị tránh vì một câu ca dao. Đây là cách phổ biến nhất trong đời thường.
• Ngũ hành của chữ số. Gán hành cho từng số theo Lạc thư (1 Thuỷ, 2 Thổ, 3 và 4 Mộc, 5 Thổ, 6 và 7 Kim, 8 Thổ, 9 Hoả) rồi so với mệnh người dùng.

Vì sao bốn cách cho bốn đáp án

Vì chúng đo bốn thứ khác nhau: một cái đo tổng, một cái đo phần dư, một cái đo âm thanh, một cái đo quan hệ ngũ hành. Không có lý do nào để chúng phải trùng nhau, và trên thực tế thì rất hiếm khi trùng.

Nên câu "số này tốt hay xấu" là câu thiếu vế. Câu đủ là "theo cách tính nào".

Hài âm là quy ước ngôn ngữ, không phải phép tính

Đây là điểm đáng hiểu nhất trong cả bài. Chuyện 8 là số may bắt nguồn từ tiếng Quảng Đông, nơi "bát" đọc gần với "phát"; chuyện kiêng số 4 bắt nguồn từ chỗ "tứ" đọc gần "tử" trong tiếng Hán. Sang tiếng Việt, hai liên tưởng ấy không còn tự nhiên nữa — chúng ta giữ chúng vì vay mượn, không vì tiếng Việt tự sinh ra chúng.

Bằng chứng rõ nhất là mỗi nơi kiêng một số khác nhau:

• Phương Tây kiêng 13 — nhiều toà nhà không đánh số tầng đó.
• Ý lại kiêng 17, vì số La Mã XVII đảo chữ thành "VIXI", nghĩa là "tôi đã sống", tức đã chết.
• Nhật và Hàn kiêng 4 cùng lý do Hán tự, và Nhật kiêng thêm 9 vì đọc gần với chữ "khổ".

Cùng một con số, nơi này quý nơi kia kiêng. Nếu số mang tính chất cố hữu thì chuyện đó không thể xảy ra. Nó cho thấy cái quyết định là tiếng nói của cộng đồng — mà điều đó không hề làm nó vô giá trị: một con số cả thị trường coi là đẹp thì nó đẹp thật, theo nghĩa bán được giá.

Chỗ sai nhiều nhất: lấy số nào để tính

Trước khi cãi nhau về cách tính, phần lớn các kết quả lệch nhau chỉ vì lấy dữ liệu đầu vào khác nhau:

• Số nhà — có tính số hẻm không? "12/5" lấy 12, lấy 5, hay lấy 125? Chữ cái trong "12A" quy thành số theo bảng nào?
• Biển số xe — lấy cả phần chữ và mã tỉnh, hay chỉ lấy dãy số cuối?
• Số điện thoại — tính cả đầu số nhà mạng hay chỉ tính đuôi?
• Số căn hộ — mã tầng có được tính không?

Mỗi phái quy ước một kiểu và không có chuẩn chung. Đây là lý do hai người cùng dùng "cách cộng dồn" vẫn ra hai kết quả — họ cộng hai chuỗi khác nhau.

Ba chỗ con số thật sự có ảnh hưởng

Bỏ hết bảng tra sang bên, vẫn còn ba tác động rất thật và đo được:

• Giá bán lại. Một biển số được thị trường coi là đẹp thì bán lại được giá cao hơn, bằng tiền thật. Đây không phải chuyện tâm linh mà là chuyện cung cầu — người ta trả tiền cho thứ nhiều người khác cũng muốn.
• Dễ nhớ. Số điện thoại kinh doanh có cấu trúc lặp thì khách nhớ được sau một lần nghe. Với một cửa hàng, cái đó đáng tiền hơn mọi ý nghĩa.
• Tâm lý người dùng. Người thấy yên tâm với con số của mình thì ra quyết định thoải mái hơn. Tác động này có thật, và nó không cần con số phải "đúng" theo bảng nào.

Cái giá của việc đuổi theo số đẹp

Ba cái giá nên cân trước:

• Tiền chênh. Phần đắt thêm cho một dãy số đẹp có thể bằng cả một khoản đáng kể — đáng hay không là bài toán của bạn, nhưng nên tính nó ra con số rồi mới quyết.
• Thời gian. Chờ cho được số ưng có khi mất nhiều tuần, trong lúc công việc đứng lại.
• Chỗ dừng. Càng tra càng thấy bảng khác, và bảng nào cũng có ý kiến. Không đặt trước một tiêu chí thì việc này không có điểm kết.

Năm câu tự kiểm trước khi tin một kết quả

1. Kết quả này theo cách tính nào trong bốn cách trên?
2. Người tính lấy chuỗi số nào làm đầu vào?
3. Nếu là hài âm thì nó dựa trên tiếng nào — Việt, Quảng, hay Hán Việt?
4. Nếu là ngũ hành thì đang so với hành nạp âm hay hành cung phi?
5. Người đưa kết quả này có bán gì kèm theo không?

Câu cuối không phải để nghi ngờ ai — chỉ là khi một lời khuyên đi kèm một món hàng, bạn nên biết để tự cân nhắc.

Một cách dùng lành mạnh

Con số là chỗ rất dễ sa đà, vì nó cho cảm giác chính xác mà thật ra chỉ là quy ước. Cách dùng đỡ mệt nhất: chọn trước một cách tính, dùng nó nhất quán, và đặt sẵn một ngưỡng cho mình — ví dụ "chênh không quá một phần mười giá trị món hàng thì lấy, hơn thì thôi".

Có ngưỡng rồi thì chuyện chọn số trở lại đúng vị trí của nó: một yếu tố nhỏ trong một quyết định, chứ không phải cả quyết định.